sobota, 21 listopada 2026

Günther Grundmann, „Noc w pałacu Morawa państwa von Wietersheim" (1945/1974)

 


Günther Grundmann, „Noc w pałacu Morawa państwa von Wietersheim”, w: Erlebter Jahre Widerschein” (1974), za: M. Sallai, Von Muhrau nach Morawa (2013)


Z punktu widzenia historii sztuki pałacu w Morawie nie ma wiele do powiedzenia. Była to spora budowla o cechach charakterystycznych dla XIX wieku, położona w dużym parku odgrodzonym murem od świata zewnętrznego.

 

Jeżeli wspominam o tym pałacu, to dlatego że pewna zimowa noc spędzona w jego murach na zawsze wryła się w mą pamięć i nigdy nie da się wymazać. W domostwie tym byłem gościem bez gospodarzy, mimowolnym intruzem z konieczności, bo na zewnątrz groziło mi zamarznięcie. Właścicieli pałacu znałem jedynie z nazwiska, miałem wszakże nadzieję, iż zostanę przyjęty – by od razu po przybyciu dowiedzieć się, że pan domu Hans-Christoph von Wietersheim-Kramsta ewakuował się z rodziną już kilka dni wcześniej. Powitano mnie z nieufnością, trwała wojna, wojska sowieckie zajęły już rozległe obszary Śląska.

 

Był to czas, kiedy upadek stawał się nieunikniony. Nieufność była więc zrozumiała, gdy w zapadającym zmroku zimowego dnia – był 29 stycznia 1945 roku – maszerując od szosy krajowej, zbliżałem się do wejścia do pałacu. Wyjechałem z Cieplic o szóstej rano, by autem Wehrmachtu zostać zawiezionym z Jeleniej Góry do Mirtkowa [Mettkau], gdzie w tamtejszym dworze mieścił się zewnętrzny magazyn mojego archiwum zabytków. Ze sztabem w Jeleniej Górze zostało uzgodnione, że auto wysadzi mnie w Mietkowie, pojedzie do Wrocławia i w drodze powrotnej podejmie mnie ponownie, by mnie odwieźć do Jeleniej. Panowała nieprzyjemna zimno-wilgotna pogoda. Najgorsze mrozy już minęły, ale po słonecznych dniach pochmurne niebo przygnębiało tym bardziej. Posuwaliśmy się naprzód powoli, bo drogami ciągnęli uchodźcy i musieliśmy z trudem ich wymijać. Wszędzie napotykaliśmy przeszkody. Tu leżał martwy koń, tam urwane koło, do tego odrzucone tobołki z rzeczami na poboczach. Co jakiś czas zewłok konia, przewrócony wóz. Z niepokojem spoglądałem na zegarek, czas upływał, wciąż jeszcze byliśmy daleko od autostrady.

 

Im bardziej się do niej zbliżaliśmy, tym pustsze robiły się drogi, ale wcale nie posuwaliśmy się dzięki temu szybciej, bo silnik naszego pojazdu zaczął szwankować. Za Jaworem odgłosy stały się jeszcze bardziej niepokojące i kawałek zaraz Kostomłotami auto stanęło. Zatrzymaliśmy się przed gospodą i radziliśmy, co robić. Uzgodniliśmy, że rezygnujemy z jazdy do Mietkowa. Ja pójdę pieszo i spróbuję przenocować w pałacu w Morawie, auto jednak, gdyby udało się je uruchomić, ma pojechać do Wrocławia i po wykonaniu swego zadania nazajutrz rano podjąć mnie w Morawie i odwieźć do Cieplic.

 

I tak się stało! Wracałem zupełnie już teraz pustymi drogami. Wokół mnie smętny zimowy krajobraz, w oddali huk kanonady artyleryjskiej, nade mną warkot silnika samolotu rozpoznawczego, maszerowałem kilometr za kilometrem, godzinę, dwie, trzy, zaczynało zmierzchać, aż wreszcie po niemal pięciu godzinach spostrzegłem mury morawskiego parku. Cieszyłem się na gościnne przyjęcie, wszystko było jednak inaczej. Przy wejściu do parku zatrzymali mnie wartownicy, bo w pałacu zakwaterował się sztab zgrupowania Wehrmachtu i po chwili przyjął mnie ordynans i kazał czekać, aż dowódca, niejaki major Fuchs, wróci z rekonesansu. Już dawno zrobiło się ciemno. Siedziałem dość osowiały i zziębnięty w jednym z dawnych salonów, gdy pojawił się major i zapytał o bliższe szczegóły mego zadania, by jednocześnie wywiedzieć się co nieco o mnie. Skoro tylko dowiedział się, kim jestem, zaskoczył mnie informacją, że w pałacu znajduje się bogaty zbiór dzieł sztuki z Polski.

 

Tu i w tej chwili zostałem postawiony przed wyborem, który major całkiem sucho zakomunikował mi następującymi słowy: – Albo spakuje pan dzisiaj w nocy, ile się da, i rano to wywiezie, albo wszystkie pójdzie na zmarnowanie. Słyszy pan przecież kanonadę Rosjan nacierających na linii Jawor-Legnica. Pojazdy mogę panu udostępnić jutro rano, jak również dzisiaj w nocy paru ludzi.

 

W tym momencie jako dla konserwatora zabytków ważniejsze było dla mnie wywiezienie transportu i uratowanie go przed zniszczeniem przez ostrzał artyleryjski, bomby, ogień lub plądrunek niż pytanie prawowitych właścicieli o to, co o tym sądzą. Bez względu na to, czy były to niemieckie czy polskie dobra kulturowe, w tej chwili musiałem sam wziąć na siebie odpowiedzialność, nawet za cenę bycia później źle zrozumianym. To poczucie wzmocniło się, gdy po otwarciu pokoi przekonałem się o liczbie i wartości przywiezionych do Murawy polskich zabytków.

 

Wystarczył krótki rzut oka, by ustalić, że chodziło tu o obrazy z rozmaitych polskich muzeów, o dzieła sztuki z Wawelu, o słynne polskie dywany z czasów króla Zygmunta, o gobeliny z polskich zamków, o słynnych Canalettów z Zamku Królewskiego w Warszawie, wreszcie o tablice ołtarzowe z Kościoła Mariackiego w Krakowie. Teraz – po wczesnym wyjeździe z Cieplic, męczącej podróży autem i wysiłku pięciogodzinnego marszu – miałem przed sobą krótką noc na dzieło pakowania. Tymczasem zeszło się kilku oficerów, którzy uznali, że powinienem zjeść z nimi kolację, potem chwilkę odpocząć, a o dziesiątej dadzą mi do pomocy kilku ludzi, zarządca majątku dostarczy materiały do obwiązywania i rano będzie można zapakować transport na dwie ciężarówki, które pojadą do Cieplic.

 

Tej nocy nigdy nie zapomnę. Zabrać ramy obrazów było niemożliwością. Zaczęliśmy więc zdejmować płótna z ram i pakować je między dywanami. Nie widziałem sposobu umieszczenia długich na trzy metry Canalettów na stosunkowo małej ciężarówce. Dlatego postanowiłem gwóźdź po gwoździu odczepić je od ram – zresztą nie były to ramy klinowe – i owinąć w wielkie gobeliny. Była to oczywiście dotkliwie żmudna i czasochłonna robota. Brzeszczało już, gdy skończyliśmy pakowanie i mogliśmy zacząć myśleć o załadunku.

 


Mapa sztolni "Fryderyk" na Czarnej Górze (Szklarska Poręba), 1775

 


8 stycznia 1775, mistrz górniczy Schiefer, mapa sztolni na Czarnej Górze (Szklarska Poręba/Górzyniec)

 

Zarys i przekrój kopalni siarki i witriolu w Szklarskiej Porębie na terytorium pana hrabiego Rzeszy von Schaffgotscha jako dziedzica, będzie ta kopalnia wyprowadzona na tak zwanej Czarnej Górze, nieopodal domostwa Martwego Kopacza [?], i w tym celu niniejszy zarys i przekrój w styczniu 1774 roku wyrysował Schiefer, królewski pruski mistrz górniczy. Złoty Stok, 8 stycznia 1775

 

Legenda

 

A. Sztolnia wyprowadzona jest przez dawnych [górników] od wylotu do przodka z rudami siarki i witriolu na długość 17 i 3/8 sążnia i 1 cala, w kilku miejscach wykute są komory.

 

B. Komora w sztolni, jest tam też wyryte aż po powierzchnię.

 

C. Na przylegającym wyryty krzyż (…).

 

(…)

 

H. Otwarty stary szyb.

 

I. Stare pingi z szerokim rowem na powierzchni ziemi, gdzie kopali dawni górnicy, którzy przebili się aż do punktu C.

 

K. Stary duży ping.

 

L. Stojący na powierzchni ziemi kamień graniczny, który po jednej stronie ma datę 1708 i herb hrabiów Schaffgotschów, a po drugiej VIII i 1708, stąd schodzi jeszcze strome zbocze, tak że wyprowadzone będzie aż po kamień graniczny na głębokość 50 sążni.

 

M. Wychodnia skalna nad Kopalnianą Drogą.

 

N. Dom należący do sadyby Martwego Kopacza.

 

O. Azymut na 72° W i jest stąd do dawnej kopalni kobaltu około 600-700 sążni. Z punktu O po azymucie 10° S 300 sążni do kościoła ewangelickiego w Szklarskiej Porębie.

 

P. Kopalniana Droga [Erzt Fahr Weg], która za hutami wiedzie kawałek przez Szklarską Porębę.

 

Ta kopalnia będzie nosiła miano „Fryderyk”.


Rozporządzenie cesarza Rudolfa II o swobodach górniczych na Śląsku (1577)

 


Rozporządzenie cesarza Rudolfa II o swobodach górniczych na Śląsku

 

My Rudolf Drugi, z Bożej łaski wybrany cesarz rzymski, ustawiczny pomnożyciel Rzeszy, król w Germanii, jako też w Hungarii i Bohemii; arcyksiążę Austrii, Krainy i Wirtembergii, na Górnym i Dolnym Śląsku; margrabia Moraw, na Górnych i Dolnych Łużycach; hrabia Tyrolu.

 

Oznaymiamy ninieyszym wszystkim razem i każdemu z osobna, duchownym i świeckim, jakiejkolwiek by byli godności, stanu czy płci, do których ten nasz publiczny list okólny trafi, szczególnie wszelako krajowym i zagranicznym gwarkom, którzy prowadzili lub w przyszłości prowadzić mogą roboty górnicze w naszym księstwie Górnego i Dolnego Śląska, łaskę naszą i podajemy do wiadomości, co następuje:

 

Podczas odwiedzin kopalni na Śląsku, od naszych doradców, a także innych źródeł posłyszeliśmy wiele o tem, że dawno temu działały tam spore kopalnie, z których wydobyto niemało złota i srebra i na których wzbogacić się mieli krajowi i zagraniczni gwarkowie, i że też od jakiegoś czasu powstają tam w wielu miejscach całkiem obiecujące nowe przedsięwzięcia górnicze celem wydobycia wszelkiego rodzaju metali, jak złota, srebra, cyny, miedzi, ołowiu, które niejednokrotnie z powodu oporu i trudności czynionych przez dziedziców, również z powodu braku swobody górniczej i innych przyczyn pozostają w większości słabo rozwinięte. Mając tedy na uwadze nie tylko potrzeby, dostatek i dobro nasze, lecz o wiele bardziej naszego kraju i wiernych poddanych, przez wzgląd na to, iż dzięki rozwojowi górnictwa polepszyć swój byt i wzbogacić się mogą nie tylko gwarkowie, lecz także inni mieszkańcy kraju, również inni mogą tam znaleźć utrzymanie i wyżywienie;

 

Powziąwszy radę od naszych szlachetnych radców naszej Korony Czeskiej, ustanowiliśmy dla dobra wszystkich krajowych i zagranicznych gwarków i górników najłaskawiej następujące zarządzenie o swobodzie górniczej, które poprzez ten nasz publiczny list okólny każemy podać do wiadomości.

 

Po pierwsze: chociaż utrzymywaliśmy dotąd tylko jednego mistrza górniczego w naszym księstwie świdnickim, to dla wygody i ochrony gwarków i wszystkich górników, dla sprawnieyszey egzekucyi naszego górniczego rozporządzenia, prawa i sprawiedliwości, chcemy też ustanowić dla księstwa Górnego i Dolnego Śląsku opłacanego przez nas nadmistrza górniczego, na które to stanowisko powołaliśmy radcę rachunkowego w naszej Kamerze Śląskiej, wiernego drogiego Gregora Partha (…).

 

Po drugie: Wedle prawa górniczego, obyczaju i praktyki w naszej Koronie Czeskiej oraz wszystkich innych krajach, gdzie na czyimś gruncie występuje złoto, srebro albo inny metal, tam każdemu wolno jest ryć, kuć i kopać, donoszą nam wszelako, iż szlachcice i inni, na ziemi których wszędzie na Śląsku występują kopalnie, nie tylko utrudniają górnikom robotę, ale wręcz gwałtem chcą ich precz pędzić, z czego wynika szkoda dla kopalni, naszego skarbu oraz pożytku publicznego; pod groźbą kary i naszej niełaski nakazujemy przeto wszystkim naszych poddanym, na których gruncie i ziemi znajdują się roboty górnicze, by od takich utrudnień i przepędzeń odstąpili i wszędzie tam, gdzie znajdują się żyły, szczeliny albo cieki, w których można się spodziewać złota, srebra, miedzi, cyny, ołowiu albo żelaza, umożliwili swobodne kucie, rycie, a także wszelkie płukanie, co też na mocy niniejszego naszego okólnika jest każdemu dozwolone; ponieważ jednak często się zdarza, że ktoś samemu dziedzicowi albo jego poddanym z przekory albo złej woli pod pozorem prac górniczych psuje pole albo łąkę i chce wyrządzić szkodę, to każdy szurf [szybik] wyryty na polu albo łące, na której nie została znaleziona albo zlokalizowana żyła, szczelina, ciek, ani inna oznaka złoża, ma być przez kopiącego na powrót zasypany i wyrównany; na co tedy nasz nadmistrz górniczy ma mieć pilne baczenie i na żadną nie pozwalać samowolę.

 

(…)

 

Dan na naszym zamku królewskim w Pradze, 5 lutego 1577


Dawne saskie zwyczaje górnicze (1853)

 


„Dawne saskie zwyczaje górnicze” [Alte Sächsische Berggebräuche], Sächsische Bergwerks-Zeitung, 1853

 

Część pierwsza

Poszukiwanie

 

1) Czarodziejska różdżka

 

Mojżesz podniósł rękę, uderzył laską w skałę i patrzcie – trysnęło wiele wody, tak że pili i ludzie i bydło. Zatem już Mojżesz używał laski jako magicznego narzędzia do znajdowania źródeł i tak też już od dawna w zwyczaju jest, by posługiwać się różdżką jako różdżką czarodziejską, by wyszukiwać żyły srebra. Zaiste nie minęło jeszcze sto lat, jak każdy okręg górniczy miał etatowych różdżkarzy [Ruthengänger], którzy jako tacy nie musieli na swe oświadczenia przysięgać i byli też używani do wynajdywania kamieni granicznych. Oczywiście nie brakowało też uczonych i pobożnych mężów, którzy podawali rózgi i różdżki wieszczbiarskie czy czarodziejskie za dzieło diabła. I rzeczywiście sposób, w jaki je wycinano, bardzo przypomina sztuki magiczne czy wróżbiarskie. Jeżeli otóż zoczyłeś gdzie letni odrost leszczyny, rosnący w miejscu, gdzie wiadomo, że znajdują się żyły, to dobrze go zapamiętaj, zanotuj też, czy wypuścił rozdwojoną gałązkę. Czekaj następnie do nocy świętojańskiej albo innego odpowiedniego świątecznego dnia. Tedy zbliż się między jedenastą i dwunastą godziną nago do krzaka, stań twarzą na wschód i podetnij go od dołu trzema cięciami w imię Trójcy Świętej, mrucząc jednocześnie następujące słowa: „Bądź pochwalona, szlachetna latorośli. Z Bogiem Ojcem cię szukam, z Bogiem Synem cię najduję, z mocą Boga Ducha Świętego łamię cię. Zaklinam cię, różdżko i latorośli, na potęgę Wszechmogącego, byś mi wszystko pokazywała, co ci nakażę, i tak pewnie i prawdziwie, tak czysto i jasno, jak Najświętsza Maria Panna była czystą dziewicą, gdy porodziła Jezusa naszego Pana, w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Amen”.

 

Różdżkę tę – która musiała być rozdwojona – chwytał tedy różdżkarz za oba końce, czyli rogi, obiema dłońmi tak, by złączone palce tworzyły parę pięści i były skierowane ku górze. Również ta część różdżki, gdzie schodzą się końce, musiała celować ku niebu. Następnie wędrował wszędzie po górach i skoro tylko rzeczywiście postawił stopę na żyle, oto różdżka zaczynała kręcić się i obracać. Gdy jednak krok postąpił i żyłę opuścił, różdżka na powrót nieruchomiała.

 

Poza magiczną różdżką i jej biciem miał też wszakże świadomy górnik inne sposoby ustalania miejsc, gdzie spoczywa szlachetny kruszec. Wprawdzie, jak powiada Mathesius, na wylot przez kamień nikt przejrzeć nie potrafi, toteż i nie widać i nie słychać, jak rośnie ruda, lecz gdzie w górach znajduje się źródło, tam można się domyślać, że bije ono ze szczelin i pokładów. Jeśli z wodą coś się sączy, tym większa jest nadzieja. Jeżeli woda jest bardzo kwaśna i kładzie się na niej warstewka jakby pyłu hutniczego, jest to wskazówka, że w pokładach znajduje się kruszec. Gdy żyła przebiega przez łąkę i o poranku wyziewy sprawiają, że znika tam rosa na trawie, to najpewniej jest ona zasobna. Doświadczeni kopacze patrzą też na drzewa – tam, gdzie mają one zwiędłe wierzchołki, jakby je mróz chwycił, albo mają narośla, albo gdzie rośnie wiele grzybów zwanych kozią brodą, tam szukają szczęścia, bowiem gorący opar w pokładach ma pożerać naturalną wilgotność, z której korzenie czerpią soki i siłę. Gdy woda powierzchniowa odsłoni pokład, gdy natknie się na piękny i bogaty żwir, gdy różdżka bije gwałtownie i obraca się w dłoni, gdy rozdwojone drzewa zdradzają obecność kruszczganków – nie musi już górnik przed udaniem się w pole więcej kalkulować.

 

Gdy tedy były wszystkie te znaki pomyślne, a sama okolica nadawała się do założenia kopalni, to znaczy nie była ani płaska, ani położona zbyt wysoko, była zalesiona, miała bieżącą wodą, była zdrowa i łatwo przechodnia, to postanawiano pewnie szurfować, czyli badać odsłonięcia złóż, ich miąższość, ilość i przebieg. By przebić się przez wierzchnią warstwę gleby do litej skały, kopano jamy długie na 9–12 stóp i na 3–6 szerokie. Wolno to było każdemu. Gdziekolwiek bowiem ktoś chciał poszukiwać rudy, mógł on to czynić i nikt nie powinien mu tego bronić. Tak powiadają dawne prawa górnicze.

 

Jedynym odszkodowaniem, jakie przysługiwało przy tym właścicielowi pola, był jeden kuks, zwany dawniej udziałem, których to na kopalnię liczno początkowo 32, a potem 128. Pierwej wszakże, nim jeszcze wrzucono kosz czy linę, musiał on dwóm szanowanym ludziom wpłacić pewną sumę jako zabepieczenie na poczet niezbędnych wydatków, lubo też, jak czytamy w dawnych przepisach górniczych, zapewnić wikt. Żadnych praw do kopalni nie miał też pan wioski, pozostawał mu tylko czynsz od łaźni i ław rzeźniczych. Prawo sądu, jako też władza zwierzchnia, dziesięcina oraz inne powinności należały do księcia, na którego monetę miało też iść wydobyte srebro. Pobieranie tych podatków było zadaniem dziesiętnika.


(...)


Część trzecia. Przeróbka

 

Gdy wszystkich zagrożeń udało się szczęśliwie uniknąć, a odkuta ruda została jeszcze w kopalni przez doświadczonego górnika oddzielona od płonej skały, to ładowano tę pierwszą do koszy, beczek albo lnianych worków, tę drugą zaś do koryt i wyciągano za pomocą liny i kołowrota. Rudę zrośniętą z płoną skałą wyrzucano po prostu na hałdę. Im mniej zawracano sobie tym głowę, tym szybciej znajdowali się tacy, którzy rudę taką na hałdach wyszukiwali, wydłubywali, płukali i przetapiali. Hałdy takie były im w tym celu przez gwarków albo sprzedawane, albo, jeżeli sztolnie już się pozapadały, to znaczy były nieprzechodnie, na nowo wydzierżawiane. (…)

 

Kruszconośną rudę z kolei zrzucano na osobne kupy i tam, gdzie gwarkowie byli zrzeszeni, dzielono co tydzień na 32 części. Rudę, która była jeszcze zmieszana z ziemią i skałą, wybierano i rzucano na długi stół. Tu przez cały niemal dzień siedzieli i przebierali ją nie tylko mężczyźni, ale zwłaszcza chłopcy i kobiety. Byli przy tym tacy, którzy kładli na kamieniu bryłę bogatej rudy srebrnej i szerokim, lecz nie grubym młotkiem częściowo tłukli i wrzucali do beczki, częściowo śrutowali i oddzielali lepsze od uboższego. Uzyskany kruszec gromadzili następnie w beczułkach, każdy rodzaj osobno. Ponieważ jednak metoda ta była kosztowna i przy rudach gnejsowych i kwarcowych bardzo pracochłonna, musiano wymyślić inny sposób kruszenia i szlichowania rudy. Zapewniły go młyny, podobne do tych, jakie człowiek budował od najdawniejszych czasów do mielenia ziarna na mąkę.

 


Marie „Missie" Vassiltchikov, „The Berlin Diaries 1940–1945” (1985)

 



Marie „Missie” Vassiltchikov, The Berlin Diaries 1940–1945 (1985)


Dzisiaj nasze biuro zostało ewakuowane do Karpacza. (…) Było jeszcze ciemnawo. Rudger Essen pomógł mi zatargać moje dwie bardzo ciężkie walizki do czekającej ciężarówki. Odmówiłam wysłania czegokolwiek awansem z obawy utraty jedynego dobytku. (…) Wysiedliśmy z bagażami na dworcu w Zgorzelcu, gdzie zastaliśmy kolejną grupę, trzydziestoosobową, której przewodził nasz szef [Walter] Büttner we własnej osobie, bardzo blady i ledwie panujący nad sobą. (…) Z ulgą dowiedziałam się, że bardzo ładna dziewczyna nazwiskie Ilse Blum – z racji słodkiego oblicza zwana „Madonną” – wzięła jeszcze więcej bagaży ode mnie. Podnoszono brwi na nasz widok, lecz przy asyście kierowcy autobusu pomogłyśmy sobie przenieść nasze walizy. (…) Betz, z parasolem i laską z końcówką z kości słoniowej pod pachą, pomógł nam wsiąść do pociągu. Zirytowane mało sympatycznym sposobem, w jaki powitał mnie Büttner, wybrałyśmy osobny przedział, trzeciej klasy niestety i z bardzo twardymi siedzeniami (nikt z nas nie jest dzisiaj zbyt puszysty).

 

O trzeciej po południu dotarliśmy do Jeleniej Góry, gdzie oddziela się linia do Karpacza i gdzie czekał na nas nasz miejscowy kwatermistrz. Był w narciarskim ubraniu – lekkie rozczarowanie. Przesiedliśmy się do kolejki elektrycznej i pół godziny później byliśmy już w Karpaczu.

 

Powitała nas połowa obecnego na miejscu personelu MSZ i w czekającym tłumie zauważyłam hrabiego [Friedricha-Wernera von der] Schulenburga. Na głowie miał zawadiacko zatknięty astrachański kapelusz – zapewne pamiątka z Moskwy. Przybył, by się ze mną zobaczyć. Czułam się co nieco na widoku. Nie był to anonimowy debiut, na jaki liczyłam. Z niejakim trudem znaleźliśmy Haus [Villa] Christa, gdzie jesteśmy zakwaterowani. Zostawiwszy tam bagaże, wróciliśmy do willi hrabiego na podwieczorek. Po pysznej kawie i grzankach z sardynkami asystent Schulenburga, pan Sch., odprowadził mnie na kwaterę. 


Karpacz to dość urocza wieś; rozłożyła się na stromym zboczu, chaty rozsiane są dość rzadko i otoczone ogrodami z wieloma świerkami. Mój lęk przed nalotami zdaje się ustępować. Wszystkie biura mieszczą się na dole, toteż większość ludzi zjeżdża do pracy na saneczkach, a potem ciągnie je z powrotem na kwaterę. Z tego co widzę, im kto ważniejszy, tym wyżej mieszka. Nasz Wydział Informacji, zdaje się, sprawę przegapił – przyjechaliśmy jako jedni z ostatnich – więc nasze chaty są mniej atrakcyjne od pozostałych.

 

Nie określiłam, z kim chcę być w pokoju, sparowano mnie więc z panną dr K., dobroduszną osobą, którą ledwie znam. Zastałam ją rozglądającą się posępnie po wielkim nieogrzewanym pomieszczeniu z werandą. Światło jest liche, nie ma przy czym czytać w łóżku, a na domiar złego powiedziano nam, iż z uwagi na wielkość pokoju mogą nam przydzielić kogoś trzeciego. Jeżeli tak się stanie, to pójdę na wojnę i wezmę pokój, który hrabia Schulenburg zaproponował mi w swojej willi. Poza tym Haus Christa jest całkiem miły. Jest nas tu jedenastka, siedem kobiet i czterech mężczyzn, z panem W., z którym wszystkim z nas układało się nader źle w Berlinie, na czele. Tu jednak rozpoczął, zdaje się, nowy rozdział, odgrywa dobrego papę i wita nas symmatyczną przemową o „duchu dobrosąsiedzkim”. Dostajemy nawet niezłą kolację i udajemy się na spoczynek. Postanowiłam być trudną współlokatorką, tak że gdybym miała się wyprowadzić, to nie będą za mną tęsknić. Na początek uparłam się, że wszystkie okna mają być otwarte. Z kolei panna dr K. chrapie. Budzimy się sine z zimna.

 

wtorek, 18 stycznia 1944

Po śniadaniu zeszliśmy do naszego tymczasowego biura w Tannenhofie, pensjonacie niedaleko stacji. Grunt jest bardzo śliski, bo nasze sanki błyskawicznie ubijają świeży śnieg.

 

Nagle mam kolejną możliwość zamieszkania – u jednej z byłych rosyjskich uczennic Taty, pani Jeannette S., która nie tylko tu pracuje, lecz także posiada chatę i zaproponowała, że weźmie mnie pod swój dach. Herr Betz uważa, że to lepsze rozwiązanie, niż gdyym miała przyjąć propozycję hrabiego Schulenburga. Chociaż głośno tego nie mówi, chodzi o to, że „opinia publiczna” mogłaby zacząć plotkować o „arystokratach łączących siły”, by tak rzec. Tak inaczej, postanowiłam jutro się wyprowadzić.


Środa, 19 stycznia 1944

MSZ zajęło wszystkie pensjonaty w okolicy i Tannenhof ma stać się jednym z biur. Gdy się zebraliśmy, Büttner próbował wygłosić przemówienie, które jednak nie wybrzmiało, bo sala pełna była żołnierzy, którzy rozsiedli się i popijali piwo. Nie zaczęli się zbierać do wyjścia i słuchali z zainteresowaniem.

 

Miejscowej ludności nasze przybycie jest, zdaje się, niezbyt w smak, bo boją się, że Karpacz stanie się przez to celem nalotów. Umarła również turystyka.

 

Po południu przytroczyłam walizkę do sanek i zaciągnęłam je położonej w lesie chatki Jeanette S. Następnie dołączyłam do hrabiego Schulenburga u Tippelskirchów – którzy należeli do jego personelu [w ambasadzie] w Moskwie – skąd wszyscy pojechaliśmy pociągiem do najbliższego miasteczka obejrzeć sztukę. Była wcale dobra, grała trupa znanego teatru z Nadrenii, który został zbombardowany.

 

Piątek, 21 stycznia

Z Madonną Blum postanowiłyśmy poważnie zająć się jazdą na nartach w wolnym czasie, jak również nauczyć się porządnie grać na akordeonie. Obie mamy po jednym.

 

Większość naszych berlińskich kolegów wygląda tu dość zabawnie. Zwykło się widzieć ich z nosami przyklejonymi do biurka – prawdziwe szczury kancelaryjne. Tutaj truchtają sobie w spodniach-pumpach, barwnych szalikach i dzierganych czapkach – ciągną za sobą saneczki i są bardzo świadomi własnej obecności.

 

W Rosji walki na froncie północnym stają się coraz bardziej zażarte. Martwię się o Paula Metternicha. Tatiana pisze dramatyczne listy.

 

Wtorek, 25 stycznia

Praca idzie bardzo nierówno. Siedzimy w osiem osób w małym pokoiku. Do pomocy przy tworzeniu nowego archiwum fotograficznego przydano mi sekretarkę. Zdjęcia przysyłane są z Berlina dużymi partiami. Każde musi dostać podpis; ona to zasadniczo załatwia, podczas gdy ja wybieram zdjęcia i porządkuję teczki. Pozwoliłam jej pisać na maszynie w domu, czym zdobyłam jej sympatię. Dzięki temu mamy w istocie więcej miejsca.

 

Dzisiaj jadłam kolację z hrabią Schulenburgiem (znanym jako „Ambasador”, chociaż jest ich tu kilku). W połowie kolacji oznajmił mimochodem, że [książę] Heinrich [zu Sayn-]Wittgenstein nie żyje. Zamarłam. Spojrzał na mnie zaskoczony, nie wiedział, że tak blisko się przyjaźniliśmy. Zaledwie parę dni wcześniej w Berlinie odebrałam od niego telefon w pracy. Właśnie wrócił z kwatery Hitlera, gdzie odebrał z rąk Wszechmocnego Liście Dębowe do Krzyża Rycerskiego. „Byłem u naszego milusia” – oznajmił [„Ich war bei unserem Liebling”], po czym dodał, że ku jego zdziwieniu nie odebrano mu pistoletu przed wejściem (jak to jest dzisiaj w zwyczaju), tak że można by było „odstrzelić go” tam i wtedy. Ciągnął wątek, aż zauważyłam, że chyba lepiej byłoby prowadzić tę rozmowę gdzie indziej. Gdy spotkaliśmy się nieco później, zaczął rozważać możliwość wysadzenia się w powietrze z Hitlerem, gdy następnym razem będzie ściskał mu dłoń. Biedny chłopak, nie spodziewał się, że pożyje jeszcze tylko parę dni! A przecież zdawał się tak kruchy, że zawsze się oń martwiłam. Był najskuteczniejszym pilotem niemieckiego nocnego lotnictwa myśliwskiego, latał bez przerwy i niewątpliwie czuł się wyczerpany. Często opowiadał o męce, jaką sprawiało mu to, że musi zabijać ludzi, i o tym, że w miarę możliwości stara się tak trafiać nieprzyjacielski samolot, by załoga mogła się katapultować.

 

*/ Gdy zestrzelił go brytyjski Mosquito dalekiego zasięgu, major książę Heinrich von Sayn-Wittgenstein miał na koncie 83 alianckie samoloty, w tym sześć zestrzelonych podczas jednej misji. W noc swej śmierci zestrzelił kolejne pięć.


Wywiadownia gospodarcza Schimmelpfeng o mieszkankach Maciejowca (1933-1936)

 



5.8.1933

 

Renate von Kracker

Matzdorf, Kreis Löwenberg [Maciejowiec, powiat lwówecki]

 

Renate von Kracker – Schwar[t]zenfeld[t] przez większość roku mieszka u swej babki pani Emmy von Kramsta z d. Scheibler, która wedle naszych informatorów posiada majątek rycerski Maciejowiec w lwóweckim powiecie, o powierzchni 324 hektarów. Osobiście cieszy się dobrą opinią. Mówi się nam, że po zejściu swej babki ma odziedziczyć część wielkiego majątku. Żadne niekorzystne fakty dotyczące jej postępowania nie są na obecną chwilę znane.

 

Wnioskowana pożyczka w wysokości 1500 marek w dwóch ratach uważana jest przez naszych informatorów za dopuszczalną po wpłaceniu depozytu w wysokości 3000 marek.

 

30.09/01.10.1936

 

Emma von Kramsta z d. Scheibler

gospodarstwo rolne

Maciejowiec, powiat lwówecki, Dolny Śląsk

 

Pani von Kramsta urodziła się w 1860 r. w Łodzi, jest owdowiała i wedle naszych informatów od 1913 r. posiada majątek rycerski Maciejowiec, który odziedziczyła wówczas od hrabiny von Pfeil. Znacznym nakładem zmodernizowała następnie pałac.

 

Posiadłość, z dużym nowym pałacem, warownią oraz rozległym parkiem, ma wartość głównie sentymentalną i liczy 323 hektary powierzchni, w tym 62 hektary pól ornych i 65 hektarów pastwisk, zaś 185,5 hektara przypada na las, park i ogród. Zdecydowana większość pól i pastwisk dzierżawiona jest w małych działkach miejscowym gospodarzom. Własne pogłowie bydła jest stosunkowo niewielkie. W stajni stoją m.in. 4 krowy i 2 konie. Z personelu, głównie przy pracach ogrodowych i w parku, jak też przy pozostałych zajęciach gospodarskich, zatrudnionych jest czterech urzędników i 30 robotnikow. Zarząd jest od kilku lat w gestii dyrektora Scholza, zarazem dyrektora dominium Hansa Georga von Kramsty w Chwalimierzu w powiecie średzkim. Pani von Kramsta pochodzi ze starej dobrej rodziny i cieszy się poważaniem. Posiada, jak nas informują, udziały w wielkich zakładach tekstylnych Scheiblera w Łodzi w Polsce, która przedstawiają znaczną wartość. Posiadłość podłączona jest do elektrowni w Pilchowicach-Zaporze.

 

Wartość własną majątku Maciejowiec szacuje się na 269 900 marek, a sprzedażną na około 500 tysięcy marek. W miejscach, w których pytaliśmy, sytuację finansową pani von Kramsta uznaje się za bezpieczną. Należności, z tego co wiadomo, regulowane są terminowo.

 

Bank: Deutsche Bank, filia Wrocław

 

Na Pańskie specjalne pytanie nasi informatorzy odpowiadają następująco:

 

Pani von Kramsta jest bardzo energiczna i wprowadziła ścisły reżim, tak że podobno trudno się z nią dogadać, nawet jeżeli w każdym względzie zachowuje się poprawnie. Płaci swoim ludziom całkiem przyzwoicie, ale ponoć stawia im wysokie wymagania. Z tego też powodu mają mieć miejsce częste zmiany personelu. Żąda wiele i ma być nieustępliwa, kiedy wykonanie nie jest zadowalające.

 

Ostatecznie zaangażowania bezpośrednio odradzić nie można, lecz posady u niej nie można traktować lekko. Trzeba się liczyć z humorami damy.

 

Vereinsbank zu Dresden e.G.m.b.H., Dresden A1, Marienstrasse 36

 

Maksymalny kredyt 20 000 (dwadzieścia tysięcy) marek









poniedziałek, 28 września 2026

Egipskie millefiori, zaginiona huta szkła i "arcanum" doktora Fussa




W 1836 roku Heinrich Menu von Minutoli w swoim dziele "O wytwarzaniu i zastosowaniu kolorowych szkieł u starożytnych" wysoko ocenił umiejętności doktora W.E. Fussa i napisał między innymi:


„Wszystkie próby, jakie jeden z najzręczniejszych wytwórców szkła z Murano podejmował w celu wykonania szklanej kuli mozaikowej, takiej jak przywieziona przeze mnie z Egiptu, którą powierzyłem mu właśnie w tym celu, okazały się bezowocne; tym większą mam dziś przyjemność zapewnić moich czytelników, że panu doktorowi Fussowi udało się tutaj, z inicjatywy dyrekcji tutejszego Królewskiego Związku Przemysłowego, po kilkumiesięcznym pobycie w hucie szkła w Hoffnungsthal pod Schreiberau [Szklarską Porębą] na Śląsku, wykonać ten wyrób artystyczny w tak wysokim stopniu doskonałości, że z powodzeniem wytrzymuje on porównanie z wyrobami tego rodzaju pochodzącymi z najdawniejszej starożytności lub z warsztatów Murano.”

"W 1820 roku państwo pruskie powierzyło Heinrichowi Menu von Minutolemu kierownictwo ekspedycji do Egiptu, której celem było zgromadzenie eksponatów na potrzeby utworzenia odpowiedniego muzeum w Berlinie.


Towarzyszyli mu między innymi przyrodnicy Wilhelm Friedrich Hemprich i Christian Gottfried Ehrenberg oraz architekt Ludwig Theodor Liman (1788–1820). Innym uczestnikiem wyprawy był orientalista i teolog Johann Martin Augustin Scholz, który w Aleksandrii odłączył się od grupy i statkiem udał się do Kairu.


Minutoli uczestniczył w badaniach grobowca Ramzesa II i uważał się za pierwszego Europejczyka, który uzyskał do niego dostęp. Ważnym elementem znalezisk była mumia w granitowym sarkofagu, której czaszkę ozdobiono złotem; stała się ona początkiem kolekcji. Dzięki współpracy z naukowcami oraz pomocy miejscowych badaczy Minutoli zdołał pozyskać ogromną liczbę zabytków z epoki faraonów (otrzymał na ten cel znaczne środki finansowe). Wszystkie przedmioty zapakowano w 97 drewnianych skrzyń, po czym wraz z towarzyszami wyprawy udał się do Aleksandrii. Liman zmarł 13 grudnia 1820 roku, wkrótce po przybyciu do tego portowego miasta, wskutek trudów podróży.

Uczestnicy ekspedycji zajęli się tam załadunkiem znalezisk na statki, które przewiozły je do Triestu. We Włoszech znaleziska podzielono: dwadzieścia skrzyń przewieziono wozami drogą lądową do Berlina, pozostałe 97 skrzyń załadowano na nowo zbudowany trójmasztowy bark 𝘎𝘰𝘵𝘵𝘧𝘳𝘪𝘦𝘥. Pod dowództwem kapitana statek wyruszył drogą morską przez Morze Śródziemne, Atlantyk i Kanał La Manche, aż w okolice Hamburga. Podróż trwała około stu dni, co jak na owe czasy było niezwykle długo.

Na Morzu Północnym rozpętała się potężna burza, która gwałtownie pchnęła wodę z zachodu, od strony Tamizy, ku wschodowi. Statek wkrótce znalazł się w samym centrum #lsztormu i stało się to, co stać się musiało: w nocy z 11 na 12 marca 1822 roku, na wysokości licznych mielizn w Norderstromie, żaglowiec rozpadł się, a znaczna część, w tym ciężki ładunek, wpadła do morza.


Lżejszy ładunek, między innymi drewniana skrzynia z mumią, został kilka dni później odnaleziony przez rybaków na brzegu. Z obawy przed „klątwą mumii” niektórzy z nich nie odważyli się dotykać znalezisk ani wprowadzać ich do sprzedaży. Znaleziono również inne wyrzucone na brzeg skrzynie, które otwarto, a ich zawartość trafiła na aukcję w Hamburgu. Zainteresowanie oryginalnymi zabytkami, a zwłaszcza posiadaniem mumii z epoki faraonów, właśnie stało się modne, toteż znaleźli się zamożni nabywcy. Wiadomości o znaleziskach szybko rozeszły się po całym kraju.

Nie udało się natomiast wydobyć pozostałej części ładunku, mimo że od czasu katastrofy wielokrotnie podejmowano takie próby. Problem polegał na tym, że nie można było dokładnie ustalić miejsca zatonięcia statku. W ten sposób dla egipskiej kolekcji w Berlinie zabrakło wielu najważniejszych eksponatów.

Dopiero dzięki niestrudzonemu badaniu dawnych dokumentów, rozpoczętemu w 1972 roku przez Joachima Kariga, byłego dyrektora Muzeum Egipskiego w Berlinie, oraz urzędnika i technika Rainera Leivego, na początku XXI wieku udało się ustalić szczegóły dotyczące położenia wraku. Ponadto egiptolożka Renate Germer odkryła w 2002 roku w Dziale Egipskim hamburskiego Museum für Kunst und Gewerbe pukiel włosów mumii, której pochodzenie wskazywało na ekspedycję Minutolego.

Dzięki statkowi udostępnionemu przez Archeologiczny Urząd Krajowy Szlezwiku-Holsztynu oraz zastosowaniu najnowocześniejszej techniki udało się określić prawdopodobne miejsce znalezienia wraku. Jego odnalezienie nadal jednak utrudniają nieustannie zmieniające się prądy pływowe i mielizny. Wszyscy zainteresowani mają nadzieję, że uda się przeprowadzić wydobycie, zanim rozpoczną się prace pogłębiające Łabę w celu pogłębienia toru wodnego prowadzącego do portu kontenerowego.

Zabytki przewiezione drogą lądową dotarły do Berlina bezpiecznie, a król Prus odkupił je za 22 000 talarów. W ten sposób powstał zrąb nowego Muzeum Egipskiego w Berlinie."

"W tajnym pruskim archiwum państwowym pod sygnaturą GStA, I. HA, Rep. 120, DXII 1, Nr. 1, Bd. 2 (1832–1834), fol. 84–100, przechowywany jest raport Fussa do Beutha z 24 marca 1834 roku, zatytułowany: „Raport o wynikach prób przeprowadzonych latem 1833 roku z polecenia Wysokiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych do spraw Handlu i Przemysłu w należącej do braci Matterne śląskiej hucie szkła Hoffnungsthal, mających na celu odtworzenie weneckiego szkła millefiori oraz antycznej mozaiki szklanej”.

Raport ten wydaje się ważnym świadectwem przełomowych osiągnięć Fussa, które — jak dowodzą źródła — już w 1833 roku przyczyniły się do ponownego odkrycia dawnych technik w hucie Hoffnungsthal. Urodzeni później szklarze mogli oprzeć się na wynikach jego badań.

W 1834 roku Fuss wystąpił o przyznanie mu patentu na okres pięciu lub sześciu lat. Beuth odrzucił jednak wniosek, uzasadniając to tym, że Fuss prowadził eksperymenty na koszt państwa; w związku z tym musiał pisemnie ujawnić swoje „arcanum”, czyli tajemnicę wytwarzania szkła millefiori.

Pod koniec 1835 roku Christian Benjamin Preussler (1776–1849), właściciel śląskiej huty szkła Carlsthal [Orle], otrzymał od Beutha rozprawę Fussa, jednak pod warunkiem, że nie pokaże jej nikomu i będzie wykorzystywał jej treść wyłącznie do pracy we własnej hucie."